Normatief denken vertrekt vanuit waarden, vanuit wat wenselijk is, wat hoort. Een voorbeeld van een normatieve gedachte is “Leerlingen moeten leren rekenen en schrijven volgens een kennisrijk curriculum”. Normatief denken geeft betekenis, richting, rechtvaardigheid etc.

Normatief denken is niet overal geschikt voor. Het faalt bijvoorbeeld als ene probleem systemisch van aard is. Of als het steeds terugkomt, als goede intenties geen verschil maken.

Stel dat je in het normatieve denken stelt “We willen gelijke kansen voor alle leerlingen”. Dat is een prachtige intentie en die zal door iedereen beaamd worden. Maar als je niet tegelijkertijd ook onderzoekt welke voorwaarden gelijke kansen vereisen, welke systeemstructuren die voorwaarden blokkeren, dan blijft deze stelling slechts een intentie, een mooie droom. Want het systeem waarbinnen deze intentie gewenst is, blijft gewoon doen wat het logischerwijs moet doen, op basis van diens structuur. Ongeacht wat wij daar moreel van vinden. Zolang we A doen, blijven de effecten van A gewoon geproduceerd worden.

Het logische paradigma zoekt naar noodzakelijke voorwaarden en onvermijdelijke effecten. Daarvoor is het nodig om alle aannames expliciet te maken.

Het normatieve denken vraagt “wat vinden we wenselijk”, het logische paradigma vraagt “wat is noodzakelijk”

Normatief	Logisch
Wat vinden we wenselijk	Wat is noodzakelijk
Wat zou moeten gebeuren	Wat gebeurt er noodzakelijkerwijs
Richt zich op idealen	Richt zich op structurele voorwaarden
Doel: wenselijke situatie	Doel: systeem in balans

Mensen die gewend zijn in het normatieve denken te werken, vinden het lastig om over te stappen naar het normatieve paradigma. Want als iets dat logisch waar is, maar normatief ongewenst, dan voelt het logische ‘waar’ als heel dwingend. En dat roept weerstand op.

Toch is het heel bevrijdend om met logische deductie bezig te zijn. Oorzaak – gevolg is waarden-vrij. Het haalt het oordeel er af, er is geen schuldige, geen goed/fout. Over de uitkomst kunnen we normatief iets van vinden.

Zonder logica blijft normativiteit een verhaal. Zonder normativiteit wordt logica richtingloos.

Maar wie structurele problemen wil oplossen, zal altijd eerst door de logica heen moeten.