Logica is de kunst van het zichtbaar maken van noodzakelijke voorwaarden en onvermijdelijke gevolgen.

Logica, of redeneerkunst, is een stroming uit de filosofie. De logica die ik veel gebruik komt af van de dialogen van Plato: de Socrates-gesprekken. Een onderzoekende mindset die elke aanname expliciet wil maken. Dat je kan je goed gebruiken om te zoeken welke voorwaarden nodig zijn om een bepaald effect te laten ontstaan, en welke gevolgen ontstaan onvermijdelijk wanneer er bepaalde voorwaarden samenkomen?

E. Goldratt heeft deze manier van deductie toegepast in het boek Het Is Geen Toeval, het vervolg op zijn bestseller Het Doel. Hij laat zien hoe complexe systemen altijd logische voorwaarden en structurele consequenties bevatten. Dit is de methodiek die ik gebruik als ik spreek over “logische deductie”: met als-dan-redeneringen voorwaardelijkheden en effecten zoeken. Ik zet deze techniek in om de oorzaak van vele ongewenste effecten in een systeem zichtbaar te maken. Want inderdaad, de meeste ongewenste effecten worden in de basis door slechts 1 element (soms twee) veroorzaakt. Ongelooflijk maar waar!

Logische deductie in actie

Logische deductie helpt je antwoorden te vinden op drie fundamentele vragen:

• Welke aannames maken we zonder ze te onderzoeken?
• Wat moet aanwezig zijn om dit mogelijk te maken?
• Wat volgt hier onvermijdelijk uit?

Door deze vragen te stellen en beantwoorden, wordt zichtbaar waar een probleem structureel ontstaat. Juist in heel complexe omgevingen bestaat de verleiding om te blijven hangen in normatieve uitspraken zoals: “Het is te complex”, “Alles beïnvloedt alles” of “Er zijn alleen perspectieven”. Deze uitspraken werken verlammend. Ze maken verandering ongrijpbaar en houden gesprekken vast zonder dat er iets structureels verschuift. Logische deductie gaat in de complexiteit op zoek naar voorwaardelijkheden om het ontstaan van bepaalde effecten te kunnen verklaren. Zo maak je van de troebele, complexe omgeving opeens een heldere.

Structuur zichtbaar maken

De kern van het werk van Goldratt zit zijn uitspraak: Als we het element dat effecten produceert niet kennen en wegnemen, dan zullen deze effecten geproduceerd blijven worden. De eerste stap van het oplossen van ongewenste effecten begint met het zichtbaar maken van dat ene element, het kernprobleem, dat aan de basis staat van alle ongewenste effecten. De tweede stap is het construeren van een nieuw systeem dat het kernprobleem niet meer in zich heeft. En soms is een derde stap nodig: hoe doe ik de transitie van de oude naar de nieuwe situatie.

De waarde van logica

Met logica kun je voorkomen dat je blijft optimaliseren binnen een systeem dat zijn eigen problemen telkens opnieuw voortbrengt. Dat klinkt als heel logisch, maar helaas. Onze maatschappij denkt voornamelijk vanuit het normatieve paradigma, vanuit waarden, oordelen en wensen. En daarin kun je overal mee wegkomen. Er zijn zoveel gebieden waar blijkt dat onze maatschappij hard bezig is met symptoombestrijden terwijl de oorzaak niet gezien / erkend wordt.

Logische deductie is een lastig, zorgvuldig proces dat zichtbaar maakt waar verandering onvermijdelijk moet beginnen. Om dat proces tot een goed einde te kunnen brengen is het nodig het systeem goed te kennen, rust, eerlijk durven doorvragen en het antwoord kunnen toelaten…

Ik heb met verschillende mensen een deductie gemaakt van de vele ongewenste effecten van het reguliere onderwijs. De onmiskenbare uitkomst werd echter niet toegelaten. Dat kan het niet zijn!

Deductie is meedogenloos. Maar wel eerlijk.